MỤC LỤC BLOG

Thứ Tư, 18 tháng 11, 2026

NHÂN (chữ nghĩa)

BÚT NGUYÊN TỬ
ảnh  AI

NHÂN: Chỉ người, những gì thuộc về con người, loài người và lòng thương người, đạo làm người.
Nhân  đọc  thành  NHƠN có thể  do biến  âm vùng  miền hoặc đọc chệch vì  kiêng tên thụy của Nhân Chiêu Vương Nguyễn Phúc Lan (vị chúa Nguyễn thứ 3), Nguyễn Quảng Nhân  Hoàng Đế (Gia Long), Nguyễn Hiển Nhân  Hoàng Đế (Minh  Mạng).

NHÂN…

- Nhân ái: Lòng thương yêu con người.
- Nhân bản: Bản chất người. Tư tưởng lấy con người làm gốc, lấy giá trị và hạnh phúc của con người làm mục tiêu tối cao.
- Nhân cách: Tính   cách và   đạo đức  con  người.
- Nhân chi sơ tính  bổn thiện (Mạnh Tử): Người sinh  ra tính  vốn  thiện, cần dùng  lễ  nghi  phép tắc để   giáo dục.  Nhân chi sơ tính  bổn ác (Tuân Tử): Cần dùng  hình pháp  để trị. Nhân chi sơ  bổn vô tính (Cáo Tử):
Tính người như dòng nước vũng, bờ mở phía đông thì chảy về đông, bờ mở phía tây thì chảy về tây. Tư tưởng này  giống  học thuyết Tabula Rasa (Tờ giấy trắng). Ông cho rằng tâm trí con người khi sinh ra hoàn toàn trống rỗng.
- Nhân chính: Chính sách cai trị bằng lòng nhân ái, lấy dân làm gốc (dân bản) theo Mạnh Tử.
- Nhân chứng: Người làm chứng trong một  sự  việc hay vụ  án.
- Nhân công: Số công lao động.
- Nhân dân: Tập hợp đông đảo những người thuộc mọi giai cấp, tầng lớp, thành phần xã hội, dân tộc, tôn giáo cùng sống trong một khu vực địa lý hoặc một quốc gia.
- Nhân dân công xã: C
ấp hành chính và tổ chức kinh tế - xã hội nông thôn cao nhất tại Trung Quốc từ năm 1958 đến năm 1983.
- Nhân diện: Mặt người. Nhân diện đào hoa tương  ánh hồng (Mặt người cùng hoa đào lồng bóng) (Thôi Hộ).
- Nhân dục vô nhai: Lòng tham  muốn của con người không có  giới  hạn.
- Nhân đại: Đại hội Đại biểu Nhân dân, Tổ chức  quốc hội  của Trung Quốc (gọi tắt).
- Nhân đạo: Đạo làm người (≠ Vô đạo), (≠ Vô nhân đạo).
Nhân đạo (Humanity): Lòng yêu thương, tôn trọng và bảo vệ giá trị của con người.
- Nhân điện (Trường sinh học): Bộ môn thực hành tâm thức, thiền định và khí công dựa trên quan niệm rằng cơ thể con người có một nguồn năng lượng điện sinh học riêng biệt. Người tập bộ môn này tin rằng có thể thu hút năng lượng từ vũ trụ để tự chữa bệnh cho bản thân và truyền năng lượng để hỗ trợ sức khỏe cho người khác.
- Nhân định thắng thiên: Người định thắng  trời. Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều (Nguyễn Du, Kiều)
- Nhân đức: Phẩm chất đạo đức cao đẹp của con người, thể hiện qua lòng nhân ái, sự vị tha và hành động làm điều thiện.
- Nhân giả nhạo sơn, trí  giả nhạo thủy: Người nhân thích  núi (tĩnh), người  trí thích biển (động)(Khổng Tử)
- Nhân giả thọ, trí giả lạc: Người nhân thì sống thọ, người trí thì vui vẻ (Khổng Tử)
- Nhân gian: Cõi người.
- Nhân hậu: Hiền lành, giàu lòng thương người và sống có đức.
- Nhân hiếu: Sự kết hợp giữa lòng nhân ái đối với đồng loại (Nhân) và lòng hiếu thảo đối với cha mẹ, tổ tiên (Hiếu). Nho gia quan niệm Hiếu là  gốc của Nhân.
- Nhân hòa: Sự hòa hợp giữa con người cuộc  sống.- Thiên thời địa  lợi nhân hòa.
- Nhân  hóa: Biện pháp tu  từ cho  loài vật, đồ vật  mang tính  cách người (Thường   sử  dụng  trong  thể loại  Ngụ ngôn)
- Nhân họa: Tai họa   do chính  con người gây ra (như chiến tranh,  phá  rừng…)
- Nhân Hoàng: Một trong Tam Hoàng (gồm Thiên Hoàng, Địa Hoàng và Nhân Hoàng). Theo một số thuyết trong cổ thư như Thế bản, Nhân Hoàng được đồng nhất với Hiên Viên thị (tức Hoàng Đế). Ở một số dị bản khác trong thần thoại, Tam Hoàng gồm Thiên Hoàng Phục Hy, Địa Hoàng Nữ Oa, và Nhân Hoàng Thần Nông
- Nhân kiệt - Địa linh sinh nhân kiệt: Đất thiêng   sinh người tài.
- Nhân luân: Những quy phạm đạo đức, trật tự và luân thường đạo lý điều chỉnh các mối quan hệ người- người trong xã hội. Ngũ luân: 5 mối quan hệ cơ bản  trong  xã hội phong kiến: Quân thần (Vua- tôi), Phụ tử (Cha- con), Phu phụ (Chồng- vợ), Huynh  đệ (Anh- em), Bằng hữu (Bạn bè).
- Nhân lực – Nguồn nhân lực: Nguồn lực con người bao gồm cả thể lực, trí lực, kỹ năng và kinh nghiệm tiềm ẩn trong mỗi cá nhân, có khả năng huy động để phục vụ cho hoạt động kinh tế - xã hội hoặc một tổ chức cụ thể.
- Nhân nghĩa: Đạo nghĩa  làm người.
- Nhân Nghĩa Lễ trí  Tín: Ngũ thường. - Già nhân nghĩa  non vợ chồng: Nam nữ không hôn thú sống chung với  nhau.
- Nhân ngư = Mĩ nhân ngư = Nàng tiên cá.
- Nhân quần: Loài người, nhân loại, quần chúng hoặc một đoàn người đông đảo chung sống với nhau trong xã hội. Tạo phúc  nhân quần: Đem lại hạnh phúc cho công  đồng,  xã hội.
- Nhân quyền:
Quyền con người được luật hóa một cách rõ ràng và mang tính toàn cầu. Đó là những quyền bẩm sinh, tối cao mà mọi cá nhân đều được hưởng.

- Nhân sĩ:  Những người có học thức, có danh vọng, uy tín và vị thế cao trong xã hội.
- Nhân sinh: Đời người, cuộc sống của con người hoặc sự sinh tồn của con người trên thế gian. Nhân sinh  quan: Quan niệm sống.  Nhân sinh tự cổ thùy  vô tử, Lưu thủ đan tâm chiếu hãn thanh (Văn Thiên Tường, Quá Linh Đinh dương, Đi qua biển Linh Đinh). Cuộc nhân sinh chừng bảy tám chín mười mươi,Mười lăm trẻ, năm mươi già, không kể (Nguyễn Công Trứ, Chữ nhàn). Nhân sinh quý thích chí (Sống ở đời cốt ở chỗ được thỏa chí mình) và Nhân sinh bất hành lạc, thiên tuế diệc vi thương (Người sống không biết tạo niềm vui thì dẫu sống nghìn tuổi cũng như chết non) (Nguyễn Công Trứ).

- Nhân sự: Tổng hợp toàn bộ lực lượng lao động gồm con người, trí tuệ, kỹ năng và sức lao động làm việc trong một tổ chức, doanh nghiệp, ngành kinh tế hoặc quốc gia.
- Nhân tạo: Do con người  tạo ra đối lập với trí tuệ tự nhiên của sinh vật. Trí  tuệ nhân tạo (AI- Artificial Intelligence): Ngành khoa học máy tính chuyên tạo ra các hệ thống, máy móc có khả năng mô phỏng trí thông minh của con người. AI giúp máy tính có thể tự học hỏi, suy luận, giải quyết vấn đề, hiểu ngôn ngữ tự nhiên và đưa ra quyết định độc lập. Người  Nhật và  Trung Quốc gọi là Nhân công trí năng, Tổng thống  Mĩ  D. Trumb đề nghị đổi tên thành  Siêu trí tuệ (Supper Intelligence).
- Nhân tâm: Lòng người - Nhân tâm li tán: Lòng người lìa tan. - Thu phục nhân tâm: Thu phục lòng  người. - Đắc nhân tâm: Được lòng người. - Phụ nhân tâm: Lòng  dạ   đàn bà. Mãnh hổ khẩu  trung kiếm, Trường  xà  vĩ thượng châm. Lưỡng ban  do vi  độc, Tối độc phụ nhân tâm (Kiếm trong miệng  cọp, Kim trên môi rắn  dài. Cả   hai thứ đều độc nhưng  độc   hơn cả là  lòng  dạ  đàn bà (Cổ thi).
- Nhân thân: Thuộc tính phi vật chất gắn liền với một cá nhân (như họ tên, quốc tịch, danh dự, nhân phẩm) không thể chuyển nhượng hay định giá bằng tiền
- Nhân thần: Những vị thần có nguồn gốc ban đầu là con người thật. Nhờ những công lao to lớn, phẩm hạnh cao đẹp hoặc sự hiển linh mà sau khi qua  đời họ được cộng đồng tôn kính, thờ phụng và thần thánh hóa.
- Nhân thế: Cõi đời. Lìa xa nhân thế: Chết.
- Nhân tình: Tình người - Nhân tình thế thái: Tình  người, thái độ cuộc  đời (tỏ ý chê trách thế tình bạc bẽo).
Thế sự người no ổi tiết bảy, Nhân tình ai ủ cúc mồng mười (Ổi tháng  bảy chín ngon, Cúc mồng mười tháng  chín nở không  đúng  dịp) người hợp thời, gặp thời, đang đắc thế thì được mọi người săn đón, trọng dụng; người lỡ thời, thất thế, già yếu hoặc không còn hợp thời cuộc thì lạnh nhạt, bị bỏ quên (Nguyễn Trãi, Ngôn chí, Quốc  âm thi tập).

- Nhân tính: Tính người (≠ Thú tính) (≠ phi nhân tính).
- Nhân trắc- Nhân trắc học (Anthropometry): Ngành khoa học nghiên cứu, đo lường và phân tích các kích thước, tỷ lệ, hình dạng cũng như đặc điểm hình thái của cơ thể con người.
- Nhân  trị:
Học thuyết do Khổng Tử khởi xướng. Trị quốc lấy chữ "Nhân" và "Đức" làm gốc (đức trị), dùng lễ nghĩa để giáo hóa con người. Phân  biệt với Pháp  trị: Học thuyết của trường phái Pháp gia (tiêu biểu là Thương Ưởng, Hàn Phi Tử) thời Chiến Quốc. Tư tưởng cốt lõi là dùng "Pháp" (luật pháp công bằng), "Thuật" (mưu lược quản lý) và "Thế" (quyền lực) để duy trì trật tự xã hội. Hệ thống thưởng phạt phải phân minh, "pháp không vị tình".
- Nhân trung: Đường rãnh nhỏ nằm thẳng đứng ở giữa môi trên và dưới chóp mũi.
- Nhân từ: Lòng bao dung, thương xót và sẵn sàng tha thứ.
- Nhân tướng- Nhân tướng học: Bộ  môn coi tướng người.
- Nhân thần: Những vị thần có nguồn gốc ban đầu là con người bằng xương bằng thịt. Sau khi qua đời, nhờ những công lao to lớn, phẩm hạnh cao đẹp hoặc sự hiển linh mà họ được cộng đồng tôn kính, thờ phụng và thần thánh hóa
- Nhân vật: Người hoặc vật mang tính  cách người trong tác phẩm nghệ thuật.
- Nhân văn: Những giá trị văn hóa, tinh thần và đạo đức tạo nên vẻ đẹp cao quý của con người.
- Nhân Văn - Giai Phẩm là tên một phong trào văn hóa mang xu hướng chính trị của một bộ phận văn nghệ sĩ và trí thức tại miền Bắc Việt Nam dưới chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, diễn ra từ năm 1955 đến năm 1958.
Một trong những sự kiện văn hóa – chính trị lớn và phức tạp nhất trong lịch sử văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại.
- Nhân vị: Cách gọi hoán dụ hoặc đọc chệch của Nhân bào/Nhân tử – tức là nhau thai của con người (trong Đông y gọi là Tử hà sa hoặc Nhân bào).
- Nhân vị (Person) theo Triết học Nhân vị (Personalism) và Thần học Công giáo: Cái làm nên giá trị độc nhất, phẩm giá và tư cách tối cao của con người đó. Mỗi con người là một nhân vị duy nhất, không thể thay thế, không thể bị xem như một món hàng hay công cụ.
- Nhân vô thập toàn: Không  ai mười phần hoàn hảo (không khiếm khuyết này thì khiếm khuyết khác).

… NHÂN…

- Ác nhân: Kẻ ác.
- Ái nhân: Yêu người. Phàn Trì hỏi Khổng Tử thế nào là Nhân (đức tính tối cao của người quân tử), Khổng Tử đã trả lời ngắn gọn trong 2 chữ: "Ái nhân".
- Ân nhân: Người ơn.
- Băng nhân: Người làm mối cho lứa đôi nam nữ. Ngõ lời nói với băng nhân, Tiền trăm lại cứ nguyên ngân phát hoàn (Nguyễn Du, Kiều)
- Bất nhân thất đức: Tàn ác, không có tình người.
- Chính nhân quân tử: Người  cao thượng, đứng đắn.
- Chứng nhân: Người làm chứng. - Chứng nhân thế kỉ: Người sống và chứng kiến mọi   sự kiện trọng  đại  trong cả thế  kỉ.
- Đại nhân:  Hạng người  thuộc  diện quý ông, quý ngài, Sir…
- Gia nhân: Người  phục  dịch, làm thuê trong nhà.
- Hại nhân nhân hại: Hại người thì bị người hại lại (quả báo).
Nàng rằng: Lồng lộng trời cao,  Hại nhân nhân hại sự nào tại ta? (Nguyễn Du, Kiều).  Nhân hại nhân, hại bất tử; thiên hại nhân, bất hoạt giả: Người hại người, hại không chết; trời hại người, không sống nổi = Người hại  không bằng  trời hại.
- Hầu nhân: Người hầu. Người khỉ.
- Hiền nhân: Người hiền. Hiền nhân quân tử  ai mà chẳng, Mỏi  gối chồn chân cũng muốn trèo (Hồ Xuân Hương, Đèo Ba Giội).
- Khắc kỉ phục lễ vi nhân: Nghiêm khắc  sửa mình, theo lễ đó là  đạo  nhân (Khổng Tử, Luận ngữ, thiên Nhan Uyên).
- Kỉ sở bất dục vật thi ư nhân: Điều mình  không muốn thì  đừng làm cho người khác (Khổng Tử, Luận ngữ)

- Mĩ nhân: Người  đẹp. Mĩ nhân tự cổ như  lương tướng, bất hứa nhân  gian kiến bạch đầu: Ngày  xưa người  đẹp như tướng  giỏi, Không  để nhân gian thấy bạc  đầu (Triệu Diễm Tuyết nữ  sĩ, Họa Tra Vi Nhân điệu vong thi). Mĩ nhân còn có nghĩa người  tri kỉ: Vọng  mĩ nhân hề thiên nhất phương: Ngóng người tri kỉ (chừ) trời một   phương (Tô Đông Pha, Tiền Xích Bích phú). Xa xưa  hơn còn  mang  ý   chỉ  nhà  vua hoặc lí tưởng cao đẹp.
- Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên: Mưu tính tại người thành công do trời.
- Nhân toán bất như thiên toán: Người tính không bằng  trời tính.
- Nghệ nhân: Người có tay nghề bậc thầy trong một ngành nghề thủ công, mỹ nghệ hoặc nghệ thuật truyền thống.
- Nghĩa nhân (xem Nhân nghĩa)
- Phạm nhân: Người phạm tội.
- Phu nhân: Danh  xưng  đối với vợ  các  quan chức cấp lớn. Một thứ bậc  đối với  vợ các ông  vua ở Trung  Hoa xưa.
- Quân nhân: Người lính.
- Quý nhân phù  trợ: Được người đáng tôn quý  giúp đỡ.
- Sát nhân: Giết người. Sát nhân giả tử: Giết người phải đền mạng.
- Sơn nhân: Người ở  vùng rừng (miền sơn cước).
- Tài nhân: Nghệ  sĩ, tài tử.
- Tài tử giai nhân: Thành ngữ dùng để chỉ cặp đôi hoàn hảo, lý tưởng theo quan niệm thẩm mỹ và văn hóa Á Đông xưa, trong đó chàng trai là người có tài năng xuất chúng (tài tử), còn cô gái là người có nhan sắc tuyệt mỹ và đức hạnh cao quý (giai nhân). Dập dìu tài tử  giai nhân (Nguyễn Du, Kiều)
- Tam nhân hành tắc hữu ngã  sư yên: Ba người  cùng  đi ắt  có người làm thầy ta (Khổng Tử, Luận ngữ).
- Tao nhân mặc khách: Những  người có tài sáng tác  hoặc có tâm hồn  thanh  tao phong nhã, sành  văn chương, thi ca. Dập dìu mặc khách tao nhân, Cỏ hoa cũng muốn lây phần phong lưu (Khuyết danh).
- Tân nhân (Tân nương): Cô dâu. Tân giai nhân: Cô  dâu đẹp.
- Tăng nhân: Thầy tu
- Tha nhân: Người khác. - Địa ngục là tha nhân (Hell is other people) (J.P.Satre): Câu này thường bị hiểu lầm là người khác đem lại sự khốn khổ cho ta. Nhưng ý nghĩa đích thực của nó là: Chúng ta thường xuyên đánh mất tự do của chính mình vì quá bận tâm đến sự phán xét, cái nhìn của người khác.
- Thánh nhân: Những người  tài  đức  siêu việt được tôn xưng.
- Thân nhân: Người thân  thích. Về pháp lí là những người có mối quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng gần gũi với một cá nhân.
- Thần nhân: Chỉ những bậc tiên thánh, đấng thần siêu phàm có hình dáng con người.
- Thế nhân: Người đời.
...Ta đi nhưng biết về đâu chứ? Đã dấy phong yên lộng bốn trời. Thà cứ ở đây ngồi giữa chợ, Uống say mà gọi thế nhân ơi! (Nguyễn Bính, Hành phương Nam)
- Thi nhân: Nhà thơ.
- Thiên nhân: Trời và người.
- Thiên Nhân hợp nhất: Trời và người hợp làm một. - Thiên Địa Nhân: Tam tài. Các  khái niệm triết học, vũ trụ quan và nhân sinh quan cốt lõi của văn hóa Đông Á (đặc biệt là Nho giáo và Đạo giáo).
- Thương nhân: Người buôn bán.
- Thường  trú nhân: Chứng nhận  lưu trú   thường  xuyên cho một số người nhập cư  đủ  điều kiện ở  Mĩ (được cấp  thẻ  xanh).
- Tiên nhân: Người đời  trước (trong gia đình).
- Tiền nhân: Người  đời  trước (trong   xã  hội). Tiếp nối tiền nhân.
- Tiểu nhân đắc chí: Kẻ  có tư cách nhỏ nhen hèn hạ
gặp thời  được thế trở nên  hợm hĩnh, kiêu ngạo.

- Tình nhân: Người tình. - Ngày lễ Tình nhân (Valentine's Day) 14-2  hằng năm, ngày thế giới tôn vinh tình yêu lứa đôi, tình cảm giữa các cặp tình nhân và rộng hơn là tình cảm bạn bè, gia đình.
- Tội nhân thiên cổ: Người có tội ngàn đời.
- Tôn nhân: Người đáng  tôn kính. Tôn Nhơn phủ: Phủ  lo  việc  hoàng tộc  thời nhà Nguyễn.
- Tứ nhân bang: Còn gọi là "Bè lũ bốn tên", là cụm từ chỉ một nhóm lãnh đạo cực tả, lộng quyền thuộc Đảng Cộng sản Trung Quốc, hoạt động tích cực và nắm giữ quyền lực tối cao trong giai đoạn sau của cuộc Cách mạng Văn hóa gồm Giang Thanh, Trương Xuân Kiều, Vương Hồng Văn, Diêu Văn Nguyên.
- Văn nhân - Văn nhân tài tử: Thành ngữ dùng để chỉ những trí thức, nghệ sĩ có học vấn cao, tài năng thiên bẩm xuất chúng trong các lĩnh vực văn chương, nghệ thuật, thơ ca và hội họa.

5-11-26
Tham khảo thêm  mục  CHỮ NGHĨA  theo link:

https://butnguyentu.blogspot.com/p/blog-page_5.html

 

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét