MỤC LỤC BLOG

Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

DÂN (chữ nghĩa)

BÚT NGUYÊN TỬ
ảnh  AI
 

DÂN: Danh từ chỉ con người, số đông quần chúng, vừa là gốc rễ để cấu thành nên toàn bộ hệ thống tư tưởng chính trị, luật pháp và văn hóa của đất nước. Thời cổ  đại, Dân  (民) dùng  chỉ tầng lớp nô lệ bị tước đoạt quyền con người khác với Nhân (人) dùng chỉ tầng lớp quý tộc  thống  trị, được coi là người đúng nghĩa. Dân được   xem là Tiểu nhân (小人), còn biến nghĩa thành  xấu  xa đê hèn phân biệt  với  Quân tử (君子),Đại nhân (大人) chỉ tầng lớp lớp trên.

DÂN…

- Dân anh chị: Dân  du  đãng, dao búa.
- Dân bất khả giáo hoặc Hạ ngu bất dịch:  Quan niệm của  một số  Nho gia ám chỉ những hạng người có nhận thức quá thấp kém hoặc quá bướng bỉnh, không thể dùng lễ trị hay đức trị để cảm hóa mà bắt buộc phải dùng hình phạt (pháp luật nghiêm khắc) để răn đe.
- Dân  biển: Dân ở  biển, thường làm nghề đánh bắt cá.
- Dân  biết,  Dân bàn,  Dân  làm,  Dân kiểm tra: Phương châm ban hành theo Chỉ thị số 53-CT/TW Ngày 28/11/1984  của Ban Bí thư Trung ương ĐảngCS VN (khóa V). Đến ĐH 13 (2021) thêm vế: Dân thụ hưởng.
- Dân biểu: người do cử tri (Nhân dân) trực tiếp bầu ra nhằm thay mặt họ trong các cơ quan lập pháp như Nghị viện hay Quốc hội. xe  dân biểu: Cách nói tếu táo  chỉ   xe   đạp ôm, dân biểu chở đi đâu thì chở đi đó.
- Dân  binh: Chỉ lực lượng vũ trang quần chúng gồm các binh lính không chuyên tại địa phương, không thuộc quân đội chính quy.
- Dân cày: Nông dân.
- Dân chài: Dân đánh cá trên sông hồ.
- Dân chợ: Thị  dân
- Dân chơi: Kẻ  chơi bời, phá tán.
- Dân chủ: Hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội, trong đó quyền lực tối cao thuộc về nhân dân.
- Dân chủ  đại nghị: Hình thức dân chủ trong đó người dân không trực tiếp điều hành công việc nhà nước, mà thông qua lá phiếu để bầu ra các đại biểu thay mặt mình quyết định các vấn đề của quốc gia.
- Dân chủ thực  sự: Đối nghịch với Dân chủ hình thức hoặc Dân chủ  giả hiệu
- Dân chủ  tư  sản (Dân chủ tự  do): Xây dựng trên nền tảng đa đảng cạnh tranh quyền lực, vận hành theo cơ chế "tam quyền phân lập" (lập pháp, hành pháp và tư pháp độc lập để kiềm chế lẫn nhau) và nhấn mạnh tối đa vào quyền tự do cá nhân và sở hữu tư nhân.
- Dân chủ  vô sản (Dân chủ XHCN): Xác định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, chú trọng vào việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân thông qua cơ chế quản lý của Nhà nước, hướng tới sự đồng thuận xã hội và công bằng bình đẳng cho giai cấp lao động.
- Dân chúng (Chúng   dân): Nhân dân nói chung.
- Dân công - Dân công vận tải - Dân công hỏa tuyến: Người  dân tham gia  phục vụ  chiến trường.
- Dân di cư (Di dân): Dân dịch chuyển từ  vùng này qua   vùng khác vì các  lí  do   kinh tế hoặc  xã  hội.
- Dân dĩ thực vi thiên:
Lịch Tự Cơ nói: Bực thiên tử lấy dân làm trời, mà dân thì lấy ăn làm trời (Sử Ký, Lịch Sinh liệt truyện).
- Dân đen con đỏ (Lê dân xích tử): Cụm từ cổ dùng để chỉ tầng lớp nhân dân lao động nghèo khổ. Nướng   dân đen  trên ngọn lửa hung tàn, Vùi con đỏ  xuống  dưới hầm tai vạ (Nguyễn Trãi, Bình Ngô đại cáo). Nỡ  để  dân đen mắc nạn này (Nguyễn Đình Chiểu, Chạy Tây).
- Dân dã: Người  dân   sống mộc mạc  ở   vùng   quê.
- Dân gian - Văn hóa (văn học, văn nghệ, nghệ thuật) dân gian: Thuật ngữ chỉ những giá trị văn hóa, tri thức, nghệ thuật và phong tục do tầng lớp nhân dân lao động bình dân sáng tạo, lưu truyền, truyền miệng từ đời này sang đời khác.
- Dân giàu nước mạnh: Dân phú quốc cường.
- Dân  gốc (Dân bản  địa- Dân bản xứ): Dân sống lâu đời  ở   một  vùng nào  đó.
- Dân  gộc, Dân nòi: Dân cốt cán giữ  gìn bảo  vệ  một vùng  nào  đó.
- Dân lập- Trường dân lập: Một loại  trường  do dân tự nguyện đóng góp  xây dựng (Không dựa  vào   ngân sách, kinh phí nhà nước), thực ra   là một loại  trường tư  khi  nhà nước chưa  có chủ  trương cho mở  trường tư.
- Dân luận: Dư  luận  xã  hội.
- Dân luật: Luật điều chỉnh các quan hệ dân sự giữa các cá nhân, tổ chức.
- Dân nghèo: Bần  dân.
- Dân ngu khu đen: Dân bần cùng, it học.
- Dân ngụ cư: Dân có tổ tiên tới ở sau  khi đã thành lập làng.
- Dân nguyện: Nguyện vọng   dân chúng.
- Dân nhập cư: Di  dân (hợp pháp hay  không hợp pháp)  vào  một nước khác.
- Dân quân du  kích: Lực lượng  bán quân sự ở  địa  phương, dân tham gia  hoạt  động  vũ trang trong chiến tranh.
- Dân quê: Dân  ở  làng thôn, phân biệt  với   Dân thành thị (Thị dân)
- Dân quyền: Các quyền tự do chính trị và xã hội cơ bản của một công dân, được pháp luật bảo vệ để chống lại bất kỳ sự phân biệt đối xử hoặc xâm phạm trái phép nào từ phía chính quyền, tổ chức hoặc các cá nhân khác.
- Dân quốc: Dịch từ thuật ngữ "Republic" (Cộng hòa), dùng để chỉ một thể chế nhà nước mà chủ quyền tối cao thuộc về nhân dân, quyền lực không nằm trong tay một vị vua chúa cha truyền con nối mà thuộc về các cơ quan đại diện do dân bầu ra. - Trung Hoa Dân Quốc được chính thức thành lập vào ngày 1-1- 1912
sau Cách mạng Tân Hợi bởi nhà cách mạng Tôn Trung Sơn. Sau năm 1949, thu hẹp phạm vi quản lý về đảo Đài Loan và một số đảo nhỏ xung quanh (như Bành Hồ, Kim Môn, Mã Tổ)
- Dân  ruộng dân vườn: Dân làm ruộng, làm vườn.
- Dân sinh: Đời sống  dân.
- Dân sự: Chỉ tất cả các mối quan hệ, hoạt động giữa các cá nhân, tổ chức, hoặc cộng đồng với nhau trên cơ sở bình đẳng, tự nguyện, không mang tính chất hình sự (tội phạm) và không liên quan đến lĩnh vực quân sự (bình sĩ, quốc phòng).
- Dân tình: Tình   cảm người dân. Dân tình ta (ca) thán.
- Dân tộc: Toàn bộ cộng đồng người sinh sống trên một lãnh thổ quốc gia nhất định, gắn kết với nhau bởi các mối quan hệ chính trị, kinh tế, luật pháp và vận mệnh lịch sử chung, cấu thành nên một nhà nước độc lập.
- Dân tộc (Sắc tộc): Một cộng đồng người được hình thành một cách ổn định trong lịch sử, có chung ngôn ngữ, văn hóa, phong tục tập quán và ý thức tự giác tộc người. Dân tộc thiểu  số (ít người).
- Dân tộc chủ nghĩa: Hệ tư tưởng chính trị và phong trào xã hội nhấn mạnh vào lòng trung thành, sự cống hiến của cá nhân đối với quốc gia - dân tộc của mình. Nó đặt lợi ích, chủ quyền và bản sắc văn hóa của quốc gia lên trên hết. Khẩu  hiệu: Tổ  quốc trên hết, dân tộc trước hết!
- Dân tộc thượng đẳng: Hệ tư tưởng ngụy khoa học và phân biệt chủng tộc cực đoan, tự cho rằng một nhóm người hoặc sắc tộc cụ thể sở hữu những phẩm chất vượt trội hoàn toàn về sinh học, trí tuệ, và văn hóa so với phần còn lại của nhân loại. Khái niệm này gắn với Adolf Hitler, lãnh tụ Đức Quốc Xã.
- Dân trí: Trình độ hiểu biết, nhận thức, văn hóa và năng lực tư duy của đại đa số người dân trong một xã hội. Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh (chủ  trương  của Phan Châu Trinh).
- Dân trị chủ nghĩa:
Tư tưởng  của Phan Châu Trinh, quan điểm thay thế chế độ quân chủ chuyên chế (vua trị) bằng chế độ dân chủ và pháp trị.
- Dân túy- Chủ nghĩa dân túy: Chiến lược, khuynh hướng hoặc hệ tư tưởng chính trị dựa trên việc lôi kéo, khai thác tâm lý của đám đông quần chúng bình dân, đặt họ vào thế đối đầu trực tiếp với "giới tinh hoa" quyền lực. Các nhà chính trị dân túy thường xây dựng hình ảnh bản thân là "người duy nhất đại diện cho tiếng nói đích thực của nhân dân" để chống lại hệ thống thể chế hiện hành bị cho là tham nhũng, độc đoán hoặc xa rời thực tế.
- Dân vận: Vận động  dân chúng.
- Dân vệ: Dân chúng tự vệ, một  lực lượng  võ trang địa  phương trước đây (về  sau gọi là nghĩa  quân) ở  miền Nam VN.
- Dân vi bang  bản: Dân là  gốc nước.
- Dân  vi  quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh: Dân quý nhất, thứ  đến  là đất  nước,  vua chỉ  được   xem nhẹ (Mạnh Tử)
- Dân ý- Trưng  cầu dân ý: Hình thức dân chủ trực tiếp cao nhất, trong đó Nhà nước tổ chức để cử tri cả nước đi bỏ phiếu biểu quyết nhằm trực tiếp quyết định các vấn đề đặc biệt quan trọng của quốc gia

… DÂN…

- Ái  dân: Yêu  dân. Trẫm yêu thương  dân như yêu con trẫm vậy (Lê Thánh Tông).
- An (Yên)  dân: Việc  nhân nghĩa  cốt ở yên dân, Quân điếu phạt  trước lo trừ bạo (Nguyễn Trãi, Bình Ngô đại cáo).
- Bình dân: Dân thường. - Bình dân  học vụ, Lớp học bình   dân: Phong trào, tổ chức giáo dục sơ  đẳng  nhắm  xóa nạn mù chữ, biết đọc biết  viết  biết bốn phép tính… Giá  cả  bình   dân: Giá  rẻ, hợp  với túi  tiền người nghèo. - Phong trào Mặt trận Bình dân ở Pháp (1936) thiết lập nên một chính phủ do Thủ tướng Léon Blum lãnh đạo. Chính phủ Mặt trận Bình dân đã thực hiện những cải cách mang tính bước ngoặt, đặt nền móng cho chế độ phúc lợi xã hội hiện đại của Pháp.
- Công dân: Cá nhân có quốc tịch của một hoặc nhiều quốc gia nhất định và được hưởng các quyền lợi cũng như phải thực hiện các nghĩa vụ pháp lý đối với nhà nước đó.
- Công  an nhân dân- Quân đội nhân dân- Tòa  án nhân dân- Viện  Kiểm sát  nhân dân: Tên một  số tổ chức, lực lượng trong  chế độ XHCN gắn với hai tiếng nhân dân.
- Công khai  dân chủ: Công khai  cho mọi người dân đề biết để  góp ý.
- Của dân, do dân, vì dân
(Of the people, by the people, for the people): Phương châm  dân  chủ từ  Diễn văn Gettysburg lịch sử của Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln.
- Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong: Hai câu hò vè của nhà thơ Thanh Tịnh (Trần Văn Ninh). Nguyên văn: Dễ trăm lần không dân cũng chịu, Khó vạn lần dân liệu cũng xong. Dân no thì lính cũng no, Dân reo lập nghiệp, lính hò lập công... (
Dân no thì lính cũng no, 1948).
- Di dân: Sự chuyển dịch   dân từ  vùng này qua vùng khác. - Di dân tự do: Dân chúng tự chuyển  dịch vùng cư trú mà không qua chính quyền. - Di  dân lậu: Di dân bất hợp pháp  vào nước khác.

- Diêm dân: Dân làm muối.
- Đầy tớ  dân: Xuất từ bài viết "Chính phủ là công bộc của dân" trên Báo Cứu quốc ngày 19/9/1945 và đặc biệt là trong "Thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng" ngày 17/10/1945 của Hồ Chí Minh.
- Giáo  dân: Dân theo đạo Ki Tô không thuộc hàng tu  sĩ.
- Hái hoa  dân chủ: Trò chơi  tập thể, người chơi ngắt  một  bông hoa trên cây  giả rồi trả  lời hoặc làm theo yêu cầu  được ghi  trên mảnh giấy  gắn trên đó.
- Ích chưng  dân: Quốc kế binh cường chăng có chước, Bằng tôi nào thuở ích chưng dân: Chẳng  có kế  sách giúp nước làm cho binh  mạnh, Làm bề tôi (quan) như  vậy chẳng ích gì cho dân (Nguyễn Trãi, Quốc  âm thi tập, Trần tình 1).
- Mị  dân: Lừa dối dân. Dối trời lừa dân đủ  muôn nghìn kế (Nguyễn Trãi, Bình Ngô đại cáo).
-
Ngu dân: Làm cho dân ngu  dốt để  cai trị.
- Ngư dân: Dân  làm nghề đánh cá.
- Nhà  giáo nhân dân: Danh hiệu cao nhất tấn  phong  cho người  làm trong ngành giáo dục.
- Nhân dân: Người  dân nói chung.
- Nhân dân cách  mạng: Người dân tham gia cách mạng. - Đảng Nhân dân  cách mạng miền nam VN: Tên gọi  Đảng Lao  Động VN  khu vực  miền Nam (do Trung ương  Cục miền Nam- Cục R phụ trách).
-
Nhân dân công xã: Cấp hành chính và tổ chức kinh tế - xã hội nông thôn cao nhất tại Trung Quốc từ năm 1958 đến năm 1983.
- Nhân dân tự  vệ: tên gọi của lực lượng dân quân bán thời gian cấp làng xã của VNCH tại miền Nam Việt Nam,  thành lập và phát triển sau năm 1968.
- Nông  dân: Dân làm ruộng, có nơi  gọi là  Dân ruộng.
- Phòng thủ  dân sự: Tổ chức hoạt động dựa  vào lực lượng   dân chúng nhằm ứng phó, khắc phục thiên tai  nhân họa.
- Phó thường dân: Cách nói tếu táo chỉ người  dân thường (Dưới dân  thường một bậc).
- Phòng vệ  dân sự: Tên trước của  lực lượng Nhân dân tự vệ.
- Quan cần dân trễ: Thái  độ phổ  biến trong  ý thức chấp  hành nhà nước của người dân.
- Quân dân cá nước: Sự  gắn  bó   quân dân.
- Quân dân cán chính: Nói về  hệ thống chính  trị  trong chế độ cũ.
- Quốc Dân đảng: Tên gọi thường dùng để chỉ một trong hai chính đảng có tầm ảnh hưởng lớn tại Đông Á: Việt Nam Quốc Dân đảng (hoạt động chủ yếu đầu thế kỷ XX) hoặc Trung Quốc Quốc Dân đảng (hiện hoạt động  ở Đài Loan).
- Tam dân chủ nghĩa: Chủ thuyết chính  trị Dân tộc  độc  lập- Dân sinh hạnh phúc- Dân quyền tự  do của Tôn Dật Tiên (Trung Hoa)
- Thằng dân: Cách gọi khinh miệt đối với người dân. Cũng bởi thằng dân ngu quá lợn, Cho nên quân nó dễ làm quan (Tản Đà): Phê  phán sự ngu  muội của người dân, cam chịu  cho   quan lại đục khoét.
- Thân dân: Gần  dân. Chủ thuyết Thân   dân  khởi từ tư tưởng Dân vi quý của  Mạnh Tử. Phát  triển ở Việt Nam  qua Nguyễn Trãi: Việc  nhân nghĩa  cốt ở  yên dân (Bình Ngô đại cáo). Lật thuyền  mới biết  dân như nước (Quan hải), Ăn lộc đền  ơn kẻ  cấy cày (Quốc âm thi tập) và  các tác giả khác.
- Thần dân: Quan và  dân, kiểu nói năng thời  phong kiến.
- Thầy thuốc nhân dân: Danh hiệu cao nhất tấn  phong  cho người  làm trong ngành y tế.
- Thứ dân: Dân thường (Thường   dân).
- Tin dân, dựa vào dân: Phương châm các nhà  hoạt động  dân chủ thường  dùng.
- Trưng cầu  dân ý: (xem Dân ý)
- Tứ dân: Bốn hạng  dân là Sĩ, Nông, Công, Thương. Dân hữu tứ sĩ vi chi tiên: Dân có bốn hạng, Sĩ trước hết (Nguyễn Công Trứ).
- Ưu dân  ái quốc: Thương nước lo cho dân. Bui  có một  lòng ưu ái cũ, Đêm ngày cuồn cuộn nước  triều  đông (Nguyễn Trãi).
- Vì  nước vì dân - Vì nước quên thân vì dân phục vụ: Khẩu  hiệu cống hiến hi  sinh.

4-11-26

 Mời tham  khảo  mục CHỮ NGHĨA  theo link:
https://butnguyentu.blogspot.com/p/blog-page_5.html

 

 

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét