MỤC LỤC BLOG

Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026

ĐẤT (chữ nghĩa)

TIỂU  HÙNG TINH
ảnh AI

ĐẤT: Lớp vật chất tơi xốp bao phủ bề mặt Trái Đất, được hình thành từ sự phong hóa của đá dưới tác động của khí hậu, sinh vật và thời gian, môi trường nuôi dưỡng thực vật và là nơi trú ngụ của hàng triệu vi sinh vật. Ở  đây, đất được hiểu  theo các nghĩa về  tính chất, chủng loại, vùng cư  trú hoặc nghĩa  bóng.

ĐẤT…

- Đất bạc màu: Đất bị rửa trôi mạnh, nghèo dinh dưỡng, thường ở các vùng bán sơn  địa (chuyển tiếp từ đồi núi xuống đồng bằng).
- Đất  bazan: Loại đất được hình thành từ quá trình phong hóa các lớp đá trầm tích tích tụ từ núi lửa phun trào (đá macma),
có màu đỏ nâu, nâu vàng hoặc mùn vàng đỏ. Màu sắc này được quyết định bởi hàm lượng oxit sắt (Fe) và oxit nhôm (Al) rất cao.
- Đất bãi = Đất bãi bồi ven  sông.
- Đất biền: Đất  vùng  ruộng  sát bờ   sông.
- Đất bồi: Đất tạo  thành   do bồi lấp.
- Đất bùn: Lớp đất nhão  dưới  sông, hồ, ruộng…
- Đất cát có thành phần cơ giới thô nhất trong các loại đất, được hình thành từ quá trình phong hóa của các loại đá giàu thạch anh (như đá sa thạch, đá granite) hoặc do sóng biển, gió thổi tích tụ tạo thành.
- Đất cằn: Đất  xấu, nghèo dinh  dưỡng. Đất chó ăn đá gà  ăn muối...
- Đất chết: Vùng  do tác động  của  bom  đạn hay   chất độc  không  sinh  sống, trồng  trọt được.
- Đất cồn: Đất  cồn bãi giữa sông.
- Đất công: Công  điền, công thổ.
- Đất đai: Đất (nói chung). Đất  đai nhà cửa, Đất đai ruộng  vườn: Những tài  sản cố định lớn của người nôn dân.
- Đất đen: Còn gọi là đất phù sa cổ màu sẫm, đất đen trên đá basalt, hoặc đất Chernozem theo thuật ngữ khoa học, mang nhiều lớp ý nghĩa giá trị cả về nông nghiệp lẫn đời sống văn hóa. Đất đen hạt lúa vàng: Từ  khó khăn tạo  ra  thành  quả tốt  đẹp.
- Đất đỏ: Đất  màu đỏ ở  vùng  cao
do hàm lượng oxit sắt và nhôm tạo thành.
- Đất giồng: Đất pha trên các giồng cát.
- Đất hoang: Đất không  canh tác, xây dựng.
- Đất học: Vùng  đất có nhiều người  đỗ  đạt  cao.
-
Đất hứa: Nơi chốn mơ ước. Vùng đất hứa Canaan: Trong các tôn giáo Abraham (Do Thái giáo, Cơ Đốc giáo, Hồi giáo), "Đất hứa" là vùng đất Canaan thuộc khu vực Trung Đông / Levant mà Thiên Chúa / Đức Chúa Trời đã hứa ban cho tổ phụ Abraham và con cháu của ông (dân tộc Do Thái).
- Đất hương hỏa: Đất lưu giữ dùng vào  thờ  tự.
- Đất lạ: Đất mà trước đây chưa  trồng loại cây đó. Khoai đất mạ đất quen.
- Đất lửa: Vùng đất chiến tranh   khốc liệt.
- Đất mặn: Đất  vùng biển ngập mặn.
- Đất mẹ: Quê  hương  xứ sở.
- Đất mùn: Đất  xốp mịn nhiều dinh  dưỡng.
- Đất nhà: Đất riêng của gia đình (phân biệt  với đất  làng  xã, đất công…).
- Đất nung (terracotta): Loại gốm không men hoặc có men được nung ở nhiệt độ thấp (dưới 1.200°C), chất liệu có màu đỏ gạch, nâu hoặc cam đặc trưng.
- Đất nước: Chỉ chung  quốc gia.
- Đất pha: Đất  pha cát, Đất pha  sét  tùy  tỉ  lệ.
- Đất phần trăm: Phần  đất  mà   hợp tác  xã  dành   riêng  cho hộ  gia đình tự  sản  xuất.
- Đất  phèn (Đất chua): Đất ở  vùng ngập nước, tích tụ  nhiều lưu huỳnh.
- Đất  phi  nông nghiệp: Đất không  sử  dụng để trồng  trọt, chăn nuôi (theo luật).
- Đất phù  sa: Hình thành từ sự tích tụ và lắng đọng trầm tích của các hạt cát, limon (thịt) và sét do dòng chảy của sông ngòi bồi đắp qua nhiều năm.
- Đất quan (Đất phát quan): Vùng  đất  có nhiều người đỗ đạt  làm quan.
- Đất rẫy: Đất  trồng hoa màu, phân biệt  với đất  ruộng và  đất rừng.
- Đất ruộng: Đất  trồng lúa nước.
- Đất rừng phòng  hộ nhằm bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, sạt lở, hạn chế thiên tai và điều hòa khí hậu.
- Đất sét: Loại đất có thành phần cơ giới mịn nhất trong tất cả các loại đất, được hình thành từ sự phong hóa của các loại đá chứa khoáng vật silicat oxit nhôm (như fenspat) qua hàng triệu năm,
có đặc tính vật lý độc đáo: dẻo khi ướt và cứng như đá khi khô hoặc bị nung.
- Đất sình: Lớp  đất   bùn dày dưới hồ  ao, kinh  rạch.
- Đất sỏi: Loại đất chứa một tỷ lệ rất lớn các hạt thô như sỏi, đá dăm, đá cuội pha trộn với một lượng ít đất thịt hoặc cát, cằn cỗi, khó canh tác.
- Đất thánh: Vùng   đất được các tín đồ  xem là thiêng liêng, đất của thánh thần.
- Đất thép: Vùng  đất kiên cường chịu  đựng chiến tranh.
- Đất thiêng: Đất  linh. Địa  linh   sinh  anh kiệt.
- Đất thịt: Loại đất có thành phần cơ giới lý tưởng nhất trong tự nhiên, được hình thành từ sự pha trộn cân bằng giữa 3 nhóm hạt: cát, limon (thịt) và sét. Đất tốt nhất  để  canh tác.
- Đất thổ  cư: Đất ở, thuộc nhóm phi nông nghiệp, được  xây dựng nhà ở.
- Đất tổ: Đất   nơi cội nguồn xuất phát của  dân tộc.
- Đất tư: Đất  tư hữu (của  riêng) trogn  các xã  hội   phong kiến, tư bản.
- Đất vàng: Đất vùng  đô thị có vị  trí đắc địa, giá rất  cao.
- Đất vua: Quan niệm  phong kiến  xem vua  là con  trời nên Dưới bầu trời này, không đâu không phải là đất của vua" (Phổ thiên chi hạ, mạc phi vương thổ).
- Đất vườn: Đất trồng  cây lưu niên, cây ăn trái.

…ĐẤT …

- Ăn đất: Tục  ăn đất ngói (một dạng đất sét cao lanh non có màu trắng sữa hoặc xanh lam nhạt) nằm sâu 3 - 4 mét dưới lòng đất. Thị trấn Lập Thạch, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc và nhiều  nơi trên thế giới có tập tục này.
- Ba tấc đất - Vùi  sâu  dưới ba tấc đất: Chôn người chết.
- Bùn đất: Đất  nhão.
- Cạp đất  mà  ăn: Cảnh làm ăn  khốn khó của người nông  dân.
- Cắt đất  cầu hòa, Cắt đất cầu phong: Sự   việc   xảy ra  khá phổ  biến thời phong kiến nhất  là  đối với nước bại trận hoặc nước nhỏ.
- Chân đất: Ở  vị thế thấp kém trong  xã  hội. Đi chân đất: Đi chân trần,  không mang giày dép.
- Cố đất - Cầm cố đất đai:  Giao đất cho người khác canh tác để  lấy tiền, khi nào  trả  đủ tiền thì lấy lại đất.
- Chai đất: Hiện tượng làm sượng  cứng  đất lại gây thiệt hại trong canh tác.
- Cúng đất: Tục lệ  cúng đất đai đầu năm.
- Cướp đất: Hành  động  xâm lược  của  giặc ngoại  xâm hoặc  chiếm đoạt đất đai  của  bọn cường hào ác bá.
- Dưỡng đất: Hạn  chế canh tác  để  đất  phục hồi  dinh   dưỡng.
- Đạp đất: Xông  đất đầu năm. Người đạp đất là người bước vào  nhà người ta đầu tiên  trong năm mới.
- Đầu đất: Ngu  si (Lời sỉ mắng)
- Đo đất: Trượt chân té ngã (nói tếu). Xoạc cẳng  đo  xem đất vắn dài.
- Đồng đất: Đồng ruộng và đất đai canh tác nông nghiệp nói chung.
- Động đất:
Hiện tượng rung chuyển tự nhiên của mặt đất, xảy ra do sự giải phóng năng lượng đột ngột trong vỏ Trái Đất tạo ra các sóng địa chấn.
- Đường đất: Đường không lát  đá  sỏi hay trải  nhựa. Ôi những con đường quê- Đường Phú Liêu thôn lối cũ  đi về... Những con đường  đất...
- Ghim đất (Găm đất): Neo giữ  đất  lại để  chờ  giá thật cao mới bán.
- Giếng đất: Giếng  đào thô sơ (không  xây) để  lấy nước (giếng  cạn).
- Giun đất: Trùn đất.
- Me đất: Một  loại  cây lá nhỏ  mọc chỗ  đất  mát có vị chua.
- Mùn đất: Chất  xốp  mịn nhiều  dinh  dưỡng của  đất.
- Nhà đất: Thuật ngữ chung dùng để chỉ tài sản bao gồm đất đai và tất cả các công trình kiến trúc, nhà ở gắn liền với mảnh đất đó.
- Nồi (niêu, om, siêu, trách) đất: Một  số vật dụng nấu nướng làm bằng  đất  nung ngày  xưa.
- Núi đất: Núi  có  cấu tạo  chủ yếu  là đất (khác núi đá).
- Ong đất (Ong bắp cày): Tên gọi dân gian chỉ các loài ong thuộc họ Vespidae có tập tính làm tổ sâu trong lòng đất, hốc cây mục hoặc kẽ đá.
- Quyền sử  dụng  đất (Giấy  chứng nhận): Văn bản pháp lí thừa nhận sự  sự   dụng lâu dài  đất đai (Sổ  đỏ). Giấy chứng nhận Quyền  sử  dụng  đất và  các Công trình trên đất (Sổ  hồng).
- Ranh đất: Ranh phân chia các thửa  đất  hoặc  khu  vực  đất  khác chủ.
- Ruộng đất: Đất  canh at1c nói chung.
- Sâm đất: Một số loài thảo dược hoặc cây ăn củ có đặc tính sinh trưởng sát mặt đất hoặc dưới lòng đất, sở hữu các dưỡng chất có tác dụng bồi bổ, chữa bệnh gần giống như nhân sâm.
- Sâu đất: Một số loại ấu trùng   ở  dưới dất, bùn.
- Sống đất: Phần đất nhô  cao ở  giữa, hai bên  là  triền đất thấp.
- Thế đất:
Cảnh   quan, địa hình, phương vị và đặc tính tự nhiên có tác động tụ khí, tán khí  của  đất (theo thuật phong thủy).
- Tôm đất: Loại tôm nhỏ sinh sống hoàn toàn trong môi trường tự nhiên, chủ yếu ở các vùng nước lợ, cửa sông, đầm phá hoặc các kênh rạch ven biển.
- Trái đất (Quả  đất): Hành tinh thứ ba tính từ Mặt Trời và là hành tinh duy nhất trong Hệ Mặt Trời được xác nhận có sự sống.
- Triền đất: Phần thấp  dần xuống hai bên gò đất.
- Vách đất: Tường  làm  bằng   đất  nhào  trộn  với rơm cỏ móc dính  vào  khung tre.  Nhà tranh  vách đất.
- Vòng  quay đất: Chu  kì  từ  trồng trọt đến thu hoạch. Tăng vòng  quay của  đất bằng  cách đan  xen  mùa  vụ.
- Xông đất: xem Đạp đất.

THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ VỀ  ĐẤT…

- Bám đất  bám làng (bám nhà): Tư tưởng  không chịu  xê  dịch làm  ăn xa.
- Bán mặt cho đất bán lưng cho trời: Cảnh lao  động cấy hái, làm cỏ của người nông   dân.
- Cha trời mẹ đất (Thiên địa phụ mẫu): Khái niệm mang tính triết học, tôn giáo và nhân sinh quan sâu sắc, biểu thị cho hai nguồn lực cốt lõi tạo nên vũ trụ, vạn vật và sự sống của con người.
- Chiêm thối cỏ  mùa nỏ đất: Mùa  chiêm  đưa nước làm ngập cho thối cỏ,  mùa mùa phải  phơi  cho đất  khô ráo. Kinh nghiệm làm ruộng theo mùa.
- Chôn xuống  đất: Đem  giấu biệt, giấu kín.
- Chui (Lủi)  xuống  đất: Trốn  biệt.
- Còn ai trồng khoai đất này: Thủ phạm không thể chối cãi.
- Cục đất chọi chim: Đất đai sở hữu quá ít ỏi.- Dang tay  một  với tới trời, Đất  bazan đỏ một đời nhớ thương: Cảm thán   của người  được phân lên công tác vùng  cao ngày trước.
- Đất bằng sóng dậy (nổi sóng)
: Đang thái  bình sinh  chiến tranh. Đang yên  bình  sinh  xung đột.
- Đất chuyển  trời rung: Sự  biến kinh thiên động  địa.
- Đất có lề  quê có thói: Ở  đâu cũng có phong tục tập  quán riêng của  nơi đó.
- Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá: Rừng nào  cọp nấy.
- Đất đai màu mỡ: Đất tốt > < Đất đai cằn cỗi.

- Đất hẹp người  đông > < Đất  rộng người thưa.
- Đất lành chim đậu: Nơi có cuộc  sống thuận lợi thì   có nhiều người đến ở.
- Đất  màu  trồng  cây tốt, đất tốt nuôi cây khỏe: Tầm quan trọng của chất   đất  trong việc  trồng trọt.
- Đất nứt ta ra trời chuyển động, ta thay trời chuyển đất  mênh mông (Trần Cao Vân, Tam tài): Triết  lí Thiên Địa Nhân hợp nhất.
- Đất rộng trời cao, Trời đất mênh  mông (bao la): Vũ  trụ  rộng lớn.
- Đất vỡ hoang: Bộ tiểu thuyết sử thi nổi tiếng của nhà văn Nga-Xô viết Mikhail Sholokhov (Tác giả Sông Đông êm đềm, từng đoạt giải Nobel Văn học năm 1965) viết về đề tài nông thôn và số phận con người.
- Đất vua chùa làng  phong  cảnh  bụt:  Sự gắn bó khăng khít giữa Phật giáo với cấu trúc làng xã truyền thống của Việt Nam
- Đen trời đen đất: Cảnh  mây đen phủ kín, sắp mưa.
- Đi đầu xuống  đất: Chuyện ngược  đời,  chuyện  không thể   xảy ra.
- Đổi đất lấy hạ tầng: Cách gọi phổ biến trong dân gian và giới đầu tư để chỉ Hợp đồng BT (Build - Transfer / Xây dựng - Chuyển giao).
- Được  đất: Công tử nước Tấn là Trùng Nhĩ lúc còn bôn ba nước ngoài, một  lần quá  đói phải  xin ăn, người ta không cho cơm mà cho cục  đất. Trùng Nhĩ giận  định  giết nhưng   có kẻ theo  hầu quỳ  tán  rằng chúc mừng rằng  được  đất là điềm báo được nước,  chúa  công  sắp  trở về. Trùng Nhĩ nghe theo, quả nhiên đúng, không  bao lâu thì về  nước, lên ngôi lấy hiệu là Tấn Văn Công
- Gần đất  xa  trời: Sắp chết.
- Hiền như cục đất: Hiền từ  ít nói.
- Hòn đất mà biết nói năng thì thầy địa lí hàm răng không  còn: Phê phán thói xảo  bịp của   bọn thầy  địa  lí (chuyên coi mồ mã, chôn cất)
- Hòn đất quăng đi  hòn chì ném  lại: Có vay  có trả, quả báo.
- Kêu (Than) trời kêu đất: Than vãn thất  vọng.
- Làm trời làm đất: Hống hách ngang tàng bất chấp.
- Mảnh đất cắm dùi: Phần  đất  nhỏ  nhoi để tạm ở.
- Mảnh đất lắm người nhiều ma: Tên cuốn tiểu thuyết của  Nguyễn Khắc Trường (1990). Đây được coi là một trong những tác phẩm xuất sắc và tiêu biểu nhất của văn học thời kỳ Đổi mới, viết về đề tài nông thôn Việt Nam.
- Mẹ già cuốc đất trồng khoai, Con đi mua ngọn nghe  ai không về.
- Mưa tháng ba hoa đất, Mưa tháng tư hư đất: Sự khác biệt rõ rệt về giá trị của nước mưa đối với đất đai và mùa màng ở hai thời điểm cận kề nhau (kinh nghiệm về thời tiết địa phương).
- Người ta hoa đất: Con người là  kết tụ tinh hoa của đất.
- Phục sát đất: Rất thán phục.
- Quỹ  đất: Phần đất dự  trữ khi  cần mới khai thác.
- Quyền tư hữu đất đai: Quyền cơ bản, phổ  biến  trong  các  xã hội   phong kiến, tư bản.
- Tấc đất ngọn rau: Từng chút ân đức. Tấc  đất ngọn rau ơn chúa tài  bồi cho nước nhà ta (Nguyễn Đình Chiểu, Văn tế nghĩa   sĩ  Cần Giuộc).
- Tấc đất tấc vàng: Quý  trọng  đất.
- Thiên trời địa  đất: Trời đất nói chung.
- Trên trời dưới đất: Vũ  trụ. Chỉ  thói lắm chuyện, khoác lác huyên thuyên.
- Trời cao đất thấp, Trời  cao đất dày, Trời che  đất chở, Trời sinh đất dưỡng: Triết  lí tôn thờ  trời đất.
- Trời đất ơi!: Lời than thở  hoặc tỏ  vẻ ngạc nhiên về một sự việc nào  đó.
- Trời tròn đất vuông: Quan niệm thời cổ  đại Á Đông về vũ trụ.
- Trời tru đất diệt: Lời nguyền rủa đối với kẻ ác.
- Vắt đất ra nước thay trời làm mưa, Sắp đặt lại giang san: Khẩu  hiệu duy ý chí ở vùng Nghệ Tĩnh   trước đây.

7-11-26 

Tham khảo  mục  CHỮ NGHĨA theo link:
https://butnguyentu.blogspot.com/p/blog-page_5.html


Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét