CƯỜI (tạp luận)

TIỂU HÙNG TINH
ảnh internet

            CƯỜI- nghĩa   gốc  biểu  hiện tinh thần phấn chấn,  bộc  lộ trạng thái  vui tươi, thân thiện tuy vậy, thực tế   sử  dụng rất  đa  dạng  đa hình, phái  sinh    rất nhiều  nghĩa thậm  chí ngược hẳn nghĩa  gốc.

Có  thể kể   một loạt: cười  cầu tài, cười cợt, cười duyên, cười đùa, cười gằn, cười khan, cười khì, cười lạt, cười lăn chiêng đổ  đèn, cười mỉa, cười mỉm,  cười mỉm chi, cười nhạo, cưới ré, cười  ruồi, cười thầm, cười tình, cười  toe toét, cười  trừ, cười  tươi, cười vui… 

Cười  có thể  phát thành âm: ha hả (kha khả), hô hố,  hì   hì, híc  híc, hê hê, hề  hề… hoặc không thành  tiếng. Cười   có  thể  hài hước vui đùa  hoặc  trào lộng châm  biếm (trào  phúng), có nhiều tờ báo chuyên cười,  có mục cười,   có  cả  làng cười. Một triết  gia định nghĩa   Người là  con vật  biết  cười. Thành ngữ có câu cười như đười ươi nắc nẻ, định  nghĩa thế này dễ nhầm người với khỉ quá! Nghe  đâu, lạc vào rừng gặp đười ươi là  vô cùng xui rủi. Đười ươi tóm  lấy hai tay người, cứ thế vác mặt lên trời nhắm tít mắt  rồi cười, đến  khi mặt  trời lặn thì  ăn thịt. Do vậy, người đi  rừng thường thủ   hai ống tre, gặp  đười  ươi thì thò ống cho  nó nắm, rồi lặng  lẽ rút  lui.

Ông Nguyễn Văn Vĩnh   trong mục Xét tật  mình- Gì cũng cười trên  Đông Dương tạp  chí phê   phán người Việt hay cười: An Nam ta có một thói lạ là thế nào cũng cười. Người ta khen cũng cười, người ta chê cũng cười. Hay cũng hì, mà dở cũng hì; quấy cũng hì… Nhăn răng hì một tiếng, mọi  việc hết nghiêm trang. Có thể  nói  đây  là  lần  đầu  tiên (1913) có  nhà báo mạnh   dạn  phê  phán thói hư tật  xấu của  người Việt, vạch  áo cho người  xem  lưng. Nhiều người bất  bình, quy  kết là  nói xấu, xúc phạm  dân tộc. Sau này, đến 1985, Bá Dương (Đài Loan) ra đời tác phẩm nổi  tiếng Người Trung Quốc  xấu xí, vạch trần ba nhóm thói xấu của   người Trung Hoa. Ở ta, nghe  đâu có người học theo,  định   viết Người Việt xấu xí  nhưng  không thành, viết ra   dễ  bị ném đá lắm!

Cười  thể  hiện  một trạng thái, mang   một  phong  cách. Có nụ cười sang  quý như sắc đẹp  Thúy Vân: Hoa cười ngọc thốt đoan  trang (Kiều), kín  đáo e ấp như  sắc đẹp nàng cung nữ: Nhụy hoa chưa mím miệng cười (Cung  oán ngâm khúc). Thi tiên Lí Bạch đời  Đường   từng viết: Mĩ nhân nhất tiếu hoán thiên kim (Nụ  cười  của người đẹp đổi nghìn vàng) về   sau  trở thành thành ngữ  thiên kim nhất tiếu. Đến  tay Mã Giám Sinh  còn biết: Đã nên quốc sắc thiên hương, Một cười này hẳn nghìn vàng chẳng ngoa (Kiều). Văn  học  dân gian cũng  đóng góp thêm nụ  cười thiên nhiên tươi  sáng: Vì mây cho núi  lên  trời, Vì chưng gió thổi hoa cười  với trăng (Ca  dao). Nụ  cười nhẹ nhàng thanh thoát, tràn đầy sức  sống của hoa  với gió trăng.

Vui  cười làm cho trạng thái tinh thần phấn chấn: Nụ  cười  hơn  mười thang thuốc bổ (Tục ngữ) thì tội gì không cười thả ga, cười thoải mái, cười đã  đời. Kho tàng văn  học Việt có   cả một rừng  cười (tiếu  lâm), nhất  là  tiếu lâm tục (nhiều người gọi  là chuyện cấm đàn bà) nghe  để  xả  xú-páp, quên hết mọi  nhọc nhằn, ưu tư: Tiếu lâm hàng tục cười lăn chiêng, Vui gì  bằng tứ  phương quần  hội, Rung  quán  rung  chòi sông nước rung… (Uống  rượu bên giòng   sông Trẹm- Bút Nguyên Tử).

Vui cười- chuyện bình thường nhưng  ngược lại  cũng  là phổ  biến  đấy chính  là nghịch  lí cười. Cổ thi có câu: Khấp  như nữ tử  vu qui nhật, Tiếu tự  văn nhân lạc đệ thời (Khóc như con gái ngày đi lấy chồng, Cười như thí  sinh thi hỏng). Thành ngữ  Cười ra nước mắt   này cũng thể hiện  trong  câu: Kiếm sắc thành  đao chặt cỏ, Cay  xè ngửa  mặt cười trời (Tiễn bạn- Bút Nguyên Tử). Thúy  Kiều làm  vợ  lẽ Thúc Sinh,  bị Hoạn Thư (vợ  cả)  phục bắt đem về làm đầy tớ rồi  bố  trí   đánh đàn hầu rượu cho  vợ  chồng Thúc Sinh, Nguyễn Du viết: Cùng  trong một tiếng  tơ đồng, Người ngoài  cười nụ  người trong khóc thầm.  Có người  bình  văn cho rằng  người ngoài là Hoạn Thư, người  trong cuộc là Thúc  Sinh, Hoạn Thư cười, Thúc Sinh khóc. Thực ra người ngoài người  trong  đây  đều là Thúc Sinh. Nghe  tiếng  đàn Kiều, con người ngoài (con người giả, bề ngoài) tỏ  vẻ  vui cười cho vừa lòng Hoạn Thư  còn  con người trong (con người thật) đau đớn xót  xa tột độ.

Tiếng cười  không phải bao giờ cũng nhuốm mùi tục lụy mà   còn hướng  đến giải thoát: Thiền sư Dược Sơn kinh hành lên đỉnh núi, chợt mây tan thấy trăng sáng bèn cất tiếng cười to một tiếng vang lừng khắp chốn. Nhân chuyện này, Thứ sử Lý Cao đã làm bài thơ tặng: Tuyển đắc u cư hiệp dã tình, Chung niên vô tống diệc vô nghinh. Hữu thời trực thướng cô phong đảnh, Nguyệt hạ phi vân tiếu nhất thanh (Chọn nơi xa vắng hợp tình quê, Năm tròn không  đón  cũng  không  đưa. Có khi tiến thẳng lên đỉnh núi, Mây tan trăng rạng tiếng cười vang).

            Nói  chuyện cười  không thể không nhắc đến nụ  cười Bao Tự trong lịch sử Trung Quốc. Rằng  Bao Tự  được  U vương nhà Chu  sủng  ái nhưng   vẫn cứ lạnh lùng, thử  đủ  cách cũng  không cách gì  làm nàng nhếch mép. Cuối  cùng, tay Quắc Công bày  cách  đốt  lửa trên phong hỏa  đài ở núi Li sơn, giả có  biến  để   dụ  các chư hầu tới cứu  viện. Lửa cháy, các đội quân chư hầu trùng  trùng kéo đến, chưng hửng vì  không có   sự biến gì, chỉ thấy U  vương  cùng Bao Tự đang ngả ngớn trên đó liền tiu nghỉu  kéo  quân  về. Ngó thấy  cảnh   đó,  Bao Tự phát cười ngặt nghẽo. Sau này, khi nhà Chu bị Khuyển Nhung  xâm chiếm, vua sai đốt lửa trên các phong hỏa  đài gọi chư hầu tới cứu nhưng các nước  sợ  bị lừa như lần  trước nên  không  ai đến. U  vương bị giết, nhà Chu bại vong từ đấy. Đúng là mất nước, ô  danh  trong lịch  sử cũng vì nụ  cười ma nữ.

            Trong Tam quốc chí  có  nụ cười Tào  Tháo, thắng trận- cười  đến bại liểng xiểng- cười, bất  giác buông tiếng cười gằn, bọn thuộc   quan   đều   e  ớn  khôn lường, không biết   trong  nụ  cười Thừa tướng  ẩn chứa  điều gì. Người ta   xem nụ cười Tào  Tháo  là nụ cười nham hiểm. Chính Nam Cao  trong truyện Chí Phèo cũng  gọi nụ  cười đầy mưu mô thủ  đoạn  của Bá Kiến  là  nụ cười Tào Tháo.

            Nụ cười của nàng Mona Lisa  trong tác phẩm La Gioconda hay La Joconde, tác phẩm nổi  tiếng của  danh họa Leonardo  da  Vinci, nổi tiếng xưa nay nhờ sự biến ảo khôn lường và vẻ đẹp đầy bí ẩn. Nụ  cười trên các tượng Bayon ở Angkor Thom cũng  đầy bí hiểm. Có người xem  là tượng trưng cho sự an lạc vượt lên trên mọi đau khổ và vô thường của cõi thế gian. Phải chăng   sự  mơ  hồ, bí  hiểm, huyền hoặc đã  tạo  nên tính chất thu hút, hấp  dẫn của tác phẩm nghệ thuật.

            Thử  đọc  truyện  KHƯƠI HUYỆT CƯỜI của BÚT NGUYÊN TỬ

               https://butnguyentu.blogspot.com/2025/03/khuoi-huyet-cuoi.html#more

            Từ ngày lên chức, Chủ Hạm ít khi mở miệng, nhất là không hề cười, mặt hằm hằm như mặt thằng cha tổng thống Putin. Có người cho rằng sếp bận việc dân việc nước, thời gian đầu mà cười cợt nữa. Kẻ thì đoán sếp mắc chứng liệt cơ cười, quên cười… Ph ải tìm gấp người rành kĩ thuật khều ngoáy chữa mới được.

            Tờ báo cười nọ chớp tin liền đặc phái một cây cười chiến nhất quyết moi được nụ cười sếp để đưa lên bìa một. Được thì ê hê… vô khẳm!

            Tiếu lâm sĩ lao vào tìm chọn những mẫu cười siêu xịn đem kể. Dè đâu, sếp nghe đổ quạu, gắt: - Bịa đặt ba xàm, cút!

            Kể chuyện tiếu lâm không được cười còn bị chửi, thiệt vô duyên quê xệ, tiếu gia che mặt tháo lui, vĩnh viễn cắt hộ khẩu khỏi thế giới cười, bặt âm vô tín, tội nghiệp!

            Cánh sân khấu thấy báo giới bại liểng xiểng, bưng mũi cười, nhân cơ hội muốn chứng tỏ tính hơn hẳn của nghệ thuật sân khấu, cử ngay một đại danh hài tới khều.

            Danh hài siêu đẳng đã từng làm nôn ruột hàng triệu triệu khán thính giả. Cứ mỗi lần biểu diễn y như là có tai biến cười phải đưa vô bệnh viện. Mỗi khi danh hài xuất hiện là vài xe cứu thương hờm sẵn, trưởng khoa cấp cứu phải có mặt bởi trăm lần như một, không  chết cũng có người bị thương do… quá cười.

            Danh hài nổi danh tới mức chỉ nghe tên là  thằng ăn trộm nín thở rình trong hốc xó nhà người ta cũng lăn ra cười, mấy bà đánh ghen cũng nhào vào ôm nhau cười, mấy bà sắp đẻ cũng cười đến sút con, ngộ nhất là đứa bé mới ló ra đã cười sằng sặc…

            Sợ dịch cười lan tràn gây hậu quả nghiêm trọng, ủy ban hạn chế cười phải ra nghiêm lệnh cấm nhắc tên danh hài trước mặt những người có bầu, những người hen suyễn… Cấm nhắc lúc xử  án, khi hành lễ, trong đám ma, lúc nghe đọc thơ trữ tình hoặc khi coi cải lương đến đoạn mùi…

            Danh hài rinh hết ngón ruột, ngoáy đủ băm lăm kiểu cười nhà nghề vẫn không làm cho sếp nhếch mép. Bí nước liền phóng chiêu thứ băm sáu, xáp lại xuất kì bất ý thọ cù lét nách sếp một phát. Ô hay, sếp vẫn trơ như tượng gỗ rồi trừng trừng: - Nè, đừng giỡn mặt mà vô khám! Không biết xúc phạm thân thể người khác là phạm luật hình sự sao? Cút đi!

            Nghệ thuật tiêu tùng, sự nghiệp lừng lẫy mấy mươi năm bỗng chốc đổ sụp, dại danh hài té sấp. Tỉnh dậy, rầu tình đời bỏ đi tu rồi viên tịch hồi nào không ai hay. Thương thay!

            Sau rốt, có một người tới xin khều. Người  nọ nhá nhá rồi móc lẹ ngón tay đeo nhẫn vào huyệt cười, rủi thay lại chạm nhằm huyệt giận  bị sếp nghiêm mặt gọi dàn trợ lí vào lập biên bản  về tội đưa hối lộ âm mưu làm hư hỏng cán bộ, phạm điều X khoản Y pháp lệnh chống tham nhũng. Tay nọ hoảng kinh rập đầu như tế sao. Sếp nghĩ hắn mới phạm lần đầu nên tha, bảo về phấn đấu nhiều hơn nữa. Hú vía!

            Không lâu, tay nọ lại tới ra mắt. Vừa gặp, đã giương hai bàn tay chộp vào ngoáy ngoáy làm sếp nhột ré lên từng tràng.

            Bọn thuộc hạ mừng rơn, thế là sếp khỏi bệnh, sếp cười lại được rồi.

            Tay nọ  nổi tiếng, được phong là đại danh khều. Có người thăn thỉ xin bí quyết, tay nọ mách nước: - Khó chó gì, dùng một  ngón một khoẻn không ăn thì ta chơi mười ngón chục khoẻn khươi vào là móc được nụ cười ra ngay.

            Huyệt cười bật mí, lưu hành nội bộ. Từ đó, lúc nào cũng thấy sếp nở nụ cười hoa, đều đều cất giọng rổn rảng rồi ré ré lên từng tràng như điên dại.

            Và một ngày xúi quẩy, không nhịn nổi, sếp cười đến lộn ruột, nôn ra toàn vàng là vàng- hôi lắm, rồi đi đứt. (2005)

              https://butnguyentu.blogspot.com/2025/03/khuoi-huyet-cuoi.html#more

            Ta cười người  bởi người  có  lắm cái đáng cười, nhưng  coi chừng,  chính ta  cũng   có lắm  điều  để cho người khác cười, chủ thể  cười đến  phiên lại thành  đối tượng  cười. Có vậy  mà  dân gian  khuyên: Cười người chớ khá cười lâu, Cười người hôm  trước  hôm sau người cười (Ca dao)

31-8-26